Uz dan državnosti: Crkva Svete Trojice i Gospodar-Vasin konak – simbioza duhovnog i svetovnog

Ove dve kraljevačke građevine, jedna naspram druge (i konak je, u međuvremenu postao verski objekat) predstavljaju svedoke kraja turske vladavine u Srbiji

Pred početak Prvog srpskog ustanka, Karanovac je bio turska varoš, naseljena najvećim delom muslimanskim erlijama (građanima) i spahijama. Karađorđe je u junu 1805. godine oslobodio Karanovac i proterao turski živalj u pravcu Novog Pazara i Niša. Tada se kod Pljakinog šanca formira novo naselje zajedno sa ustaničkim utvrđenjem, na čijem čelu je bio Antonije Ristić Pljakić. U Karanovcu je bilo sedište „južne vojske“ sa oko 30.000 ustanika, da bi ih pred sam slom Prvog srpskog ustanka bilo oko 10.000.

Nakon Prvog srpskog ustanka, 1813. godine, ustanička vojska napušta grad na Ibru koji ponovo pada pod vlast Turaka. Do novog ustanka i borbe za oslobođenje ovih krajeva nije se čekalo dugo. Tako je Miloš Obrenović na Cveti, 23. aprila 1815. godine, u Takovu podigao novi ustanak, koji se posle ustaničkih borbi završio uspešnom diplomatskom aktivnošću. Tokom narednih godina knez Miloš i Marašli-Ali paša su vodili dugotrajne pregovore, koji su završeni autonomijom i teritorijalnim širenjem Srbije.

Period Prvog i Drugog srpskog ustanka obeležila su velika razaranja ionako malobrojnih crkava i manastira. Nakon 1815. godine knez Miloš Obrenović započinje obnovu Srbije. Svoju graditeljsku delatnost knez Miloš je započeo podizanjem većeg broja sakralnih objekata. Crkve koje su građene u tom periodu bile su manjih dimenzija i zidane su od jeftinijih građevinskih materijala, najčešće od drveta. Uz novčanu pomoć Rusije, kasnije počinje gradnja crkava od trajnijeg materijala. Usled stvaranja povoljne društveno–političke klime tokom dvadesetih, a osobito tridesetih godina XIX veka nastaje graditeljski polet u podizanju kako sakralnih, tako i objekata narodnog graditeljstva. Novoizgrađeni objektu bili su u javnom, ali i u privatnom posedu. U to doba započela je i gradnja Crkve Svete Trojice u Karanovcu.

Donošenjem hatišerifa iz 1830. godine stvorili su se uslovi za obnovu Srbije. Hatišerifom je Milošu Obrenoviću potvrđeno zvanje srpskog kneza s naslednim pravom. Kako su sva vlast i materijalna sredstva bile skoncentrisane u rukama prvog kneza dinastije Obrenovića, knez Miloš je imao neometanu mogućnost građevinske delatnosti. Posebno se zalagao za obnovu starih i nekada slavnih srpskih svetinja, poput manastira Kalenića, Drače, Pustinje i drugih. Pored obnavljanja starih crkava i manastira, knez Miloš je veliku pažnju posvetio podizanju zadužbina, među kojima se nalaze Crkva Svete Trojice u tadašnjem Karanovcu i Crkva Svetog Save u Savincu, kod Gornjeg Milanovca, koju je gradio jedan od najistaknutijih neimara tog vremena – Milutin Gođevac. Po odobrenju kneza Miloša Obrenovića, zadužbinari su bili članovi njegove porodice i istaknute ličnosti tog perioda.

Tadašnji Karanovac je spadao u nerazvijene varošice, koje su još uvek tragale za arhitektonskim identitetom. Prva građevina u Karanovcu koja je uticala na napuštanje arhitektonskih odlika turske kasabe, bila je Crkva Svete Trojice.

To je jednobrodna građevina, zasvedena poluobličastim svodom bez zvonika i kupole. U letopisu crkve je zapisano da je crkva podignuta na mestu na kome je knez primio Turke, koji su se predali i položili oružje. Oko ove građevine se narednih godina formirao administrativni centar, koji je povezao već postojeće naselje iz perioda Prvog srpskog ustanka sa Starom čaršijom.

Tokom prve decenije knez-Miloševe vladavine počinje da se razvija profano graditeljstvo, odnosno svetovna arhitektura. Iz nepoverenja prema Turcima, knez Miloš je u vreme kada je postao knez Rudničke nahije, 1813. godine, najpre sebi sagradio brvnaru u Gornjoj Crnući. To je bila dvodelna brvnara pokrivena šindrom, s doksatom, namenjena gostima i ostalim posetiocima, koji su kod kneza često dolazili. Na doksat se dolazilo direktno spolja, a sa njega nije postojao ulaz u kuću, tako da je život ukućana bio zaštićen od službenih poseta knezu. Kako su se poboljšavale materijalne prilike kneževe porodice, knez Miloš je kupovao imanja u različitim mestima u Srbiji. Na njima se podižu novi objekti, namenjeni članovima kneževe porodice i pratnje.

U tom periodu graditeljstva u Srbiji dominirao je balkansko–orijentalni stil gradnje, koji podrazumeva izgradnju prizemnog ili jednospratnog objekta pravougaone osnove s temeljima i podrumima zidanim u kamenu, dok su prizemlje i sprat izvedeni u bondruku. Bondruk je zidna konstrukcija,zastupljena u tradicionalnoj arhitekturi, koju čini vidljivi kostur od drvenih greda, sa omalterisanom ispunom od organskog materijala ili opeke. Sastavljen je od stubova i greda, koji su najčešće ortogonalno raspoređeni, kao i raznih kosnika, koji se postavljaju kao ukrućenje i služe da prihvate dejstvo horizontalnih sila, kao što su zemljotres i vetar, i da ih prenesu na tlo. Konstruktivni sklop je ove objekte učinio trošnim i sklonim propadanju, ali specifičnosti njihove namene i tehnike građenja predstavljaju svedočanstvo o standardu života i socijalnim odnosima u periodu njihove gradnje.

Poput kneza Miloša, i druge viđene ličnosti iz njegove okoline gradile su konake u manjim mestima obnovljene Srbije. Tako je požeški knez Vasilije Popović podigao dva konaka, jedan u Čačku, a drugi u Karanovcu. Gospodar-Vasin konak u Karanovcu izgrađen je preko puta Crkve Svete Trojice. Konak je izgrađen u tipično orijentalno-balkanskom stilu. Njegova izgradnja je predstavljala početak nastanka administrativnog centra varoši. Dalje širenje administrativnog centra odvijalo se podizanjem stare školske zgrade (1856. godine) i zgrade Okružnog načelstva (1853. godine).

Crkvu SveteTrojice i Gospodar-Vasin konak povezuje isti period izgradnje. Kako je konak kneza Vase bio predviđen za stanovanje, a služio je i za državničke poslove, na izvestan način ove dve građevine predstavljaju simbiozu svetovnog i duhovnog. Vremenom je i Gospodar-Vasin konak promenio namenu i postao verski objekat. Danas je to Duhovni centar „Sveti vladika Nikolaj Velimirović“ u kojem se nalazi kapela Svetog vladike Nikolaja. Ove dve građevine, jedna naspram druge, oličavaju i svedoke kraja turske vladavine u Srbiji.

Izvor: KRUG