Kako je Srbija pre više od jednog veka radila na zaštiti državnih i nacionalnih interesa u Makedoniji

Na inicijativu dr Milorada Gođevca, nakon opsežnih priprema, 3/16. avgusta 1903. godine u kući Luke Ćelovića u Beogradu, osnovan je tajni Odbor za pomaganje četničkih akcija u Staroj Srbiji i Makedoniji (pojam „četnik” početkom 20. veka označavao je pripadnika malih gerilskih odreda koji su delovali protiv osmanske vlasti, a ne ono što danas asocira na period Drugog svetskog rata ili kasnije – prim. urednika).

Vesti koje su stizale o bezobzirnom nasilju prema srpskom stanovništvu, koje su sprovodili bugarski aktivisti – komite, naročito prema srpskim učiteljima, sveštenicima i drugim viđenijim Srbima, uzburkale su i srpsku javnost. Pošto su srpska vlada i političari bili neodlučni, spontanom privatnom inicijativom dolazi do stvaranja srpskih patriotskih društava radi organizovanja i naoružavanja četa čiji je glavni cilj bio borba za oslobođenje preostalih ovih srpskih oblasti od Turske i njihovog prebacivanja u Staru Srbiju i Makedoniju.

Ova patriotska društva nastala su „privatnom inicijativom“ u krugu poznatih imena iz tadašnjeg privrednog života. U radovima koji se odnose na pokretanje četničke akcije uglavnom se kaže da je organizacija stvorena na inicijativu dr Milorada Gođevca.

Kao šef lekara beogradske opštine, Gođevac je vršio po službenoj dužnosti sanitarnu kontrolu beogradskih kafana, pekara i buregdžinica čiji su neki od vlasnika bili poreklom iz Stare Srbije i Makedonije. Oni su mu pričali o stradanjima naroda izloženog bugarskom, turskom i arnautskom teroru. (M. Milenović, „Četnička akcija“, odrednica u: Enciklopediji SHS, Beograd, 1928, 945–948; V. Ilić, Srpska vlada i počeci srpskog komitskog pokreta u Staroj Srbiji i Maćedoniji 1903–1905, 227–236; B. Vučetić, „Srpska revolucionarna organizacija u Osmanskom carstvu na početku 20. veka“, 360–361).

Gođevac je tako došao u dodir sa Starosrbijancima i Makedoncima koji su živeli u Beogradu, zalazio je u njihove radnje, svojom blagonaklonošću i predusretljivošću stekao veliki ugled kod ovih ljudi, upoznao se sa njihovim životom i preko njih sa prilikama na jugu. Srbija je krajem XIX i početkom XX veka bila utočište svih ustanika iz Stare Srbije i Makedonije. Oni su u njoj bili prihvatani, bez obzira da li su bili Srbi, pobugareni ili nepobugareni Makedonci, ili Bugari.

U Srbiji, najčešće u Beogradu, ustanici su prezimljavali, a tokom proleća su se vraćali natrag da se bore i štite pravoslavno stanovništvo od turskog i albanskog terora. Tako se dr Milorad Gođevac krajem 1901. godine upoznao i sa vojvodom Stojanom Donskim, pripadnikom VMORO-a rodom iz Lerina. Donski ga je upoznao sa statutom i metodama rada VMORO-a. Dr Gođevac, koji je za to vreme brinuo o njihovom zdravlju, primetio je na njihovim kapama grbove na kojima su oko bugarskog dvoglavog lava bile reči „Svoboda ili smrt“. Od Donskog je čuo da su im te ambleme poslali iz Sofije. Gođevac ga je upitao zašto nose natpis „svoboda“ a ne „sloboda“, kako se to u njegovom kraju kaže.

„Tako nam dadoše, što da pravime?“, odgovorio je Donski. Pristao je na predlog dr Gođevca da im zameni znakove, pa je ovaj naručio kod kujundžije Krste Paškovića 300 posrebrenih amblema sa natpisom „Sloboda ili smrt“.

Za ovo je doznao turski poslanik u Beogradu Feti-paša i odmah protestovao kod Ministarstva inostranih dela Srbije, koje je naredilo Upravi grada da te grbove zapleni. Dr Gođevac je morao svoj postupak da objašnjava i pravda čak i kod predsednika Vlade Dimitrija Cincar-Markovića, koji mu je tom prilikom rekao:

„I ja sam, doktore, iz onih krajeva, iz ohridske Beličice. Samo, još nije vreme da se tamo počne. Treba još pričekati.“

Međutim, Bugari nisu čekali već je Komitet MVRO-a (VMRO-a) doneo proglas i pozvao narod na ustanak na Ilindan 2. avgusta 1903. godine. Tada je Gođevac shvatio da nema drugoga spasa za srpsko ime u ovim oblastima nego poći istim putem kojim su Bugari pošli još od 1894. godine, kada su zapalili Melnik. Gođevčeva zamisao je bila da, prema iskustvima Bugarske, formira odgovarajuću srpsku organizaciju. Učestala ubistva i masakri viđenih Srba u tadašnjoj evropskoj Turskoj, ubrzali su njegov rad na ostvarenju ove ideje.

Izvor / Saznaj više: krug.rs